Prostat büyümesi (BPH) nedir?
İyi huylu prostat büyümesi — tıptaki adıyla benign prostat hiperplazisi (BPH) — prostat dokusunun yaşla birlikte hacim kazanmasıdır. Kanser değildir ve kansere dönüşmez. Ancak büyüyen doku idrar kanalına baskı yaparak mesanenin boşalmasını zorlaştırabilir.
Elli yaşın üzerindeki erkeklerin önemli bir bölümünde bir dereceye kadar prostat büyümesi görülür. Büyümenin derecesi ile yakınmaların şiddeti her zaman orantılı değildir: küçük bir prostat belirgin şikâyet yaratabilirken, büyük bir prostat sessiz kalabilir. Bu nedenle tedavi kararı prostatın hacmine değil, kişinin yaşam kalitesine ve mesane fonksiyonuna bakılarak verilir.
Hangi belirtiler ürolojik değerlendirme gerektirir?
Alt idrar yolu yakınmaları iki gruba ayrılır. Depolama belirtileri mesanenin idrarı tutmasıyla, boşaltma belirtileri ise idrarın dışarı atılmasıyla ilgilidir:
Gece idrara kalkma (noktüri) ve gündüz sık idrara çıkma
Ani, ertelenemeyen idrar hissi (sıkışma)
İdrara başlamakta zorlanma, beklemek zorunda kalma
İdrar akımında incelme, zayıflama veya kesik kesik gelme
İdrar sonrası damlama ve mesanenin tam boşalmadığı hissi
İdrarda yanma veya kanama
İdrarını hiç yapamama (akut idrar retansiyonu), idrarda görünür kan veya ateşle birlikte yan ağrısı acil değerlendirme gerektirir. Bu durumlarda randevu beklemeden en yakın acil servise başvurunuz.
Tanı nasıl konur?
Değerlendirme ayrıntılı bir öykü ile başlar. Yakınmaların süresi, günlük hayatı ne ölçüde etkilediği, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar (şeker hastalığı, nörolojik hastalıklar) tabloyu belirler. Ardından duruma göre şu incelemeler yapılabilir:
IPSS semptom skoru — yakınmaların şiddetini sayısallaştıran standart bir anket
Parmakla rektal muayene — prostatın kıvamı ve yüzeyi hakkında bilgi verir
PSA kan tetkiki
Tam idrar tahlili ve gerekirse idrar kültürü
Üriner sistem ultrasonografisi ve idrar sonrası mesanede kalan idrar (rezidü) ölçümü
Üroflowmetri — idrar akım hızının kaydedilmesi
PSA yüksekliği ne anlama gelir?
PSA (prostat spesifik antijen) prostat dokusunun ürettiği bir proteindir ve kanda ölçülür. Yüksek bir PSA değeri tek başına kanser tanısı koydurmaz. İyi huylu büyüme, prostat iltihabı (prostatit), idrar yolu enfeksiyonu, sonda takılması, bisiklet kullanımı ve yakın zamanda geçirilmiş cinsel ilişki de PSA'yı yükseltebilir.
Bu nedenle tek bir yüksek ölçüm doğrudan biyopsi kararı anlamına gelmez. Değerin zaman içindeki seyri, yaşa göre beklenen aralık, serbest/total PSA oranı, muayene bulguları ve gerektiğinde multiparametrik prostat MR görüntülemesi birlikte değerlendirilir. Biyopsi, ancak bu bütün gerektirdiğinde ve hastayla konuşularak planlanır.
Tedavi seçenekleri
İzlem
Yakınmaları hafif olan ve yaşam kalitesi belirgin biçimde etkilenmemiş kişilerde ilk seçenek düzenli takip olabilir. Sıvı alımının gün içine yayılması, akşam saatlerinde kafein ve alkolün azaltılması, mesaneyi etkileyen ilaçların gözden geçirilmesi çoğu zaman belirgin fayda sağlar.
İlaç tedavisi
Prostat ve mesane boynundaki kas tonusunu gevşeten ilaçlar idrar akımını kolaylaştırır. Bir başka ilaç grubu ise prostat dokusunun zamanla küçülmesini sağlar. Aşırı aktif mesane bulgularının eşlik ettiği durumlarda ek tedaviler gündeme gelir. İlaç seçimi; yaş, eşlik eden hastalıklar, cinsel işlev beklentileri ve diğer ilaçlarla etkileşim gözetilerek yapılır.
Cerrahi ve girişimsel yöntemler
İlaç tedavisine yanıt alınamadığında ya da tekrarlayan idrar retansiyonu, mesane taşı, böbrek fonksiyonlarında bozulma, tekrarlayan enfeksiyon veya kanama gibi durumlar geliştiğinde cerrahi gündeme gelir. Günümüzde işlemlerin büyük bölümü kapalı (endoskopik) yolla, idrar kanalından girilerek yapılır; karında kesi gerekmez. Prostatın hacmi, hastanın kullandığı kan sulandırıcılar ve cinsel işlevle ilgili beklentileri yönteme karar verirken belirleyicidir.
TUR-P — elektrik enerjisiyle prostat dokusunun kazınması
İyi huylu prostat büyümesi cerrahilerinde en geleneksel yöntemdir. İdrar yolundan girilerek büyümüş prostat dokusunun elektrik enerjisi yardımıyla kazınmasına dayalı bir yöntemdir. Lazer teknolojisinin gelişmesiyle popülaritesi biraz azalmış olsa da, etkin ve güvenilir bir yöntemdir.
Rezum — su buharı tedavisi
Prostat dokusunun içine kontrollü biçimde su buharı verilir. Buharın bıraktığı ısı hedeflenen dokuda hücre ölümüne yol açar; vücut bu dokuyu haftalar içinde emer ve prostat küçülür. Etkisi anında değil, kademeli olarak ortaya çıkar. Kesi gerektirmez ve uygun hastalarda kısa süreli anestezi ile uygulanabilir.
Cinsel fonksiyonları etkileme riski minimaldir. Kan sulandırıcı kesilmesine gerek yoktur. Genel anestezinin riskli olduğu hastalarda lokal anestezi ile işlemin yapılabilmesi en önemli avantajlarındandır.
HoLEP — lazerle prostat dokusunun çıkarılması
Holmium lazer kullanılarak, idrar kanalını sıkıştıran prostat dokusu kapsülünden ayrılır ve bütün hâlinde çıkarılır. Büyük hacimli prostatlarda da uygulanabilmesi ve çıkarılan dokunun patolojik incelemeye gönderilebilmesi başlıca üstünlükleridir. İşlem idrar kanalından yapılır, karında kesi bulunmaz.
MiLEP — ince cihazlarla lazer uygulaması
Aynı lazer teknolojisinin daha ince ve küçük cihazlarla uygulanmasıdır; “mini HoLEP” olarak da anılır. Kullanılan cihazın inceltilmesi, işlem sırasında idrar kanalının zarar görme ihtimalini azaltmayı amaçlar.
Bu yöntemlerin hiçbiri diğerinden mutlak olarak üstün değildir. Prostatın hacmi ve biçimi, eşlik eden hastalıklar, kullanılan kan sulandırıcılar ve kişinin cinsel işlevle ilgili beklentileri seçimi belirler. Doğru yaklaşım, elde bulunan cihazı hastaya uydurmak değil; hastaya uygun yöntemi seçmektir.
